ज्ञानामृताचा प्रवाह

वन्दे श्रीप्रभुसद्गुरुं गुणनिधिं सद्भक्तकल्पद्रुमं।
मन्दानां शरणं शरण्यममलं नाथं त्वनाथाश्रयम्।
यत्सत्ता वशजेन स्थावरभवो देहः सुचेष्टान्वितः।
सोऽयं वो विदधातु वाञ्छित फलं माणिक्यकल्पद्रुमः॥

ह्यावेळी अधिक महिन्यात (१८ सप्टेंबर ते १६ ऑक्टोबर २०२०) वरील प्रार्थना संध्याकाळी बरोबर सहाच्या ठोक्याला न चुकता, श्री ज्ञानराज माणिकप्रभूंच्या सुहास्य वदनांतून घराघरांतून ऐकू आली. ह्या प्रार्थनेबरोबरच मन क्षणांत माणिकनगरात श्रीजींच्या समोर संत्संगात जाऊन पोहोचायचं. रोजच संध्याकाळी सहा वाजण्याची आतुरता असायची.

अधिकमासात श्री विष्णूंच्या आराधनेचे विशेष महत्व आहे. अधिकस्य अधिकम् फलम् ह्या उक्तीप्रमाणे श्रीजींच्या ह्या अधिकमासाच्या विशेष प्रवचनमालेमुळे अधिक मासात अगदी सहज आणि सुलभपणे श्री कृष्णाचे अर्थात् श्रीविष्णूंचे अधिष्ठान घराघरांत स्थापित झाले. ज्या सद्भक्तांनी ह्या अत्यंत रसाळ व भावपूर्ण गीतानिरूपणाचे मनोभावे श्रवण केले असेल, त्यांच्या पदरी विशेष पुण्य सहजच पडले असेल.

ह्या गीताज्ञानयज्ञासाठी श्रीजींनी श्रीमद्भगवतगीतेतील अध्याय तेरावा (क्षेत्रक्षेत्रज्ञ विभाग योग ), अध्याय चौदावा (गुणत्रय विभाग योग ) आणि अध्याय पंधरावा (पुरूषोत्तम योग ) ह्या अत्यंत महत्वाच्या अध्यायांची निवड केली.

केवळ छापील शब्दरूप श्रीमद्भगवतगीता न वाचता श्रीमद्भगवतगीतेतील जे अत्यंत गुह्य ज्ञान श्रीकृष्णाने अर्जुनास सांगीतले, त्या ज्ञानाची सामान्यजनांस यथार्थ ओळख व्हावी, त्यातील गुढार्थ समजावा ह्या तीव्र तळमळीने श्रीजींनी ह्या श्रीमद्भगवतगीता ज्ञानयज्ञाची वेदी रचली. पौराणिक काळापासून ते अगदी आजकालच्या व्यवहारातील सम्यक उदाहरणे घेऊन, जी आबालवृद्धांना एनकेनप्रकारेण स्वतःशी जोडून पाहता येतील अथवा आपल्या रोजच्या जीवनांत घडणा-या छोट्याछोट्या गोष्टींत श्रीमद्भगवतगीतेचे सार किती व्यापकरीत्या सामावले आहे हे श्रीजींनी आपल्या अपार निरीक्षणांतून अगदी सोप्या भाषेत समजावले. ह्यांतून श्रीजींची कमालीची प्रतीभा , वाक्चातुर्य आणी निरीक्षणशक्ती उद्धृत होते.

श्रीजींच्या प्रवचनांतून वर नमूद केलेले तीन अध्याय आणि त्याचे सोदाहरण विवेचन अगोदरच झाले आहे आणि ते सर्वांसाठी Manik Prabhu ह्या युट्यूब चॅनेलवर उपलब्ध आहे, त्यामुळे त्यावर लिहणे येथे लेखनविस्तार भयास्तव आवरते घेतो. यद्यपि, समजण्यास अत्यंत गहन असा विषय समजविण्यासाठी श्रीजींनी आणी श्री माणिकप्रभू संस्थानाने मनस्वी मेहनत घेतली. वेगवेगळ्या चित्रांच्या माध्यमातून असलेले स्पष्टीकरण किंवा बल्बला होल्डर लाऊन प्रकाशमान करणे, अशा अनेक उदाहरणांतून त्या त्या संकल्पना, ते ते विषय (प्रकृती पुरूष भेद, त्रिगुण अवस्था आणि उत्तम पुरूष) सामान्य जनांना कायमचे लक्षात रहावे ही श्रीजींची अंतरीची तळमळ मुख्यत्वे अधोरेखित होते. वेदांताचा प्रचंड अभ्यास, सततचे मनन आणी निदीध्यास ह्यामुळे श्रीजींसारख्या अधिकारी विभूतींकडून श्रीमद्भगवतगीता समजणे हे आम्ही आमचे परमभाग्य समजतो.

ह्या गीताज्ञानयज्ञाच्या अनुषंगाने श्रीजींच्या काही गोष्टींचे निरीक्षण केले व ते येथे नमुद करावेसे संयुक्तीक ठरेल.

१. वेळेचे महत्व – रोज ठराविक वेळी न चुकता हजेरी लावणे
२. परमेश्वरी कार्याचे निर्वहन: काही प्रवचनादरम्यांन श्रीजींची प्रकृती ठीक नव्हती. खोकल्याचा त्रास जाणवला, पण परमात्म्याने जे कार्य मला सोपवले आहे, ज्याची प्रेरणा मला झाली आहे, त्याचे निर्वहन मी माझे आद्य कर्तव्य समजतो. ह्या देहापेक्षा त्या परमतत्वाची प्रतिष्ठा, आज्ञा महत्वाची, हा श्रेष्ठतम भाव विशेष जाणवला.३. कोणाचेही नाव न घेता, योग्य तेवढा तपशील सांगून, जेणेकरून समोरच्याला त्या प्रकरणाचा अंदाज यावा, त्या प्रसंगातून एखादा अवगुण बरोबर अधोरेखित करणे तेही नामोल्लेख टाळून, हा ही अत्यंत गरजेचा गुण श्रीजींकडून घेण्यासारखा आहे४. परमात्मा सर्वांमध्ये एकच आहे हे तत्व जाणून ह्या प्रवचनमालेसाठी संस्थानातील ज्या ज्या दृश्य अदृश्य जणांनी मदत केली त्या सर्वांना कौतुकाची दिलेली थाप हा श्रीजींच्या मनाचा मोठेपणा दर्शवितो. कधीकधी हजारो लाखो रूपयांच्या पुरस्कारांपेक्षा संस्थानाच्या व्यासपीठावरून श्रीजींच्या मुखांतून मिळालेली शाबासकी सामान्य जनांस, सद्भक्तांस कृतार्थ करून सोडते. माणसे जोडण्याची कला ह्या प्रवचनांदरम्यान शिकता आली.
५. एखादा कंटाळवाणा विषयाला (with less glamour quotient) सध्याच्या चर्चित प्रकरणाची फोडणी देऊन तो रंजक बनविण्याची श्रीजींची हातोटीही वाखाणण्याजोगीच.
६. श्रीजींना साधारणतः भक्तांसमोर प्रवचन करण्याची व समोरून येणा-या प्रतिसादावर तो विषय फुलविण्याची सवय आहे. परंतु सद्यपरीस्थितीत समोर कोणीही नसताना श्रीजींनी कधीकधी एक श्र्लोक एक दीड तासही चालवला. ब-याचदा ते म्हणत कमेंट बाॅक्समध्ये प्रतिसाद द्या. मी माझ्या परीने तुम्हाला समजवतोय पण ते तुम्हाला समजतेय ना, ही पराकोटीची कळकळ एका अत्युच्य शिक्षकाची गुणवत्ता अधोरेखित करते.
७. सादरीकरण – अवतीभवतीचं वातावरण, पाठीमागचं देवघर, वेळेचे योग्य नियोजन, विषयाला अनुरूप वेशभूषा, शब्दांमधील चढउतार, प्रश्न विचारायची विशीष्ट पद्धत, मध्येच खळखळून येणारे हास्य, सर्व धर्मांचा समान आदर ह्या मुळे श्रीजींची प्रवचने आगळी आहेत, वेगळी आहेत. एकमेवाद्वितीय आहेत.
८. सखोल अभ्यास – केवळ प्रवचन द्यायचे म्हणून नाही तर त्या अनुषंगाने येणारे श्रोत्यांचे प्रश्न, गीतेतील श्लोकांना पुरक वेदोपनिषदांतील मंत्र, श्लोक,ओव्या न पाहता कंठस्थ असणे हे श्रीजींच्या विद्वत्ताप्रचुरतेचे प्रमाण होय. कठोपनिषद, तैतरीय, मंडूक उपनिषदांतील श्लोक, ज्ञानेश्वरीतील ओव्या, तुकारामांचे अभंग ह्या कंठस्थ असणं हे श्रीजींचे असामान्य व्यक्तिमत्व उद्धृत करतं.
९. शेवटच्या दिवशी भजनाच्या दिवशी श्रीजींच भावूक होणं त्यांची परमात्म्याप्रती असलेली प्रीती अन् एकरूपता दर्शवते.

ह्या आणि अशा अनेक निरीक्षणांना अनुभवत, श्रीजींच्या सुहास्य वदनातून पाझरणारे ज्ञानामृत कान तृप्त होईस्तोवर श्रवण करणं ही एक अपूर्व पर्वणीच. ह्या परमपुण्यपावन सोहळ्याचे साक्षीदार होता आले हे आमचे महाभाग्यच.

ह्या प्रवचनमालिकेमुळे सामान्य जनांना निश्चितच श्रीमद्भगवतगीतेप्रती कुतुहल निर्माण होऊन वाचनाची, समजण्याची निश्चितच प्रेरणा मिळेल, ज्यांनी आधी वाचलीय अशांना त्याचा अर्थ अधिक सुस्पष्ट होईल असा आशावाद व्यक्त करतो.आमचा अधिकमास ख-या अर्थाने सार्थकी लावल्याबद्दल श्रीजींचे अत्याधिक आभार, श्री माणिकप्रभू संस्थानाचे आभार व अभिनंदन.

श्रीजींच्या अंतस्थ तळमळीने प्रज्वलीत झालेल्या व वेदांताच्या सम्यक ज्ञानाने घातलेल्या आहुतींनी धडाडलेल्या, ह्या गीताज्ञान यज्ञात आमच्यातील अज्ञान जळून जाऊन, ह्या गीताज्ञानयज्ञाची धग आमच्यात कायम राहो, ह्या गीताज्ञानयज्ञातील शब्दरूपी विभूतीने आमच्या अंतरातील परमात्मा तत्वाची जाणीव नित्य रहावी व त्याची खरी ओळख आम्हा सामान्य जनांना व्हावी ह्या प्रभुचरणांची सप्रेम विनंती. श्री माणिकनगरातून उगम पावणा-या व श्रीजींच्या विद्वत्ताप्रचूर विवेचनाने नित्य प्रवाहित होणा-या परमपवित्र ज्ञानगंगेमध्ये आम्हांस नित्य डुबकी मारून आमचे अज्ञान धुवून जावो ह्या प्रभुचरणी पुनःश्च लडिवाळ विनंतीसह जय गुरू माणिक.

 

ज्ञानाचे अंखड स्त्रोत

प. पू. श्री ज्ञानराज माणिक प्रभू महाराजांच्या चरणी साष्टांग नमस्कार

संपूर्ण अधिक महिनाभर (पुरुषोत्तम मास) आपल्या मुखातून बाहेर पडणारी अमृतवाणी म्हणजे जसे काही दुग्धपान आम्ही प्राशन करीत होतो. आपल्यामुळे आम्हाला भरभरून गीता ज्ञान प्राप्त करण्याचे सौभाग्य प्राप्त झाले. या गीता ज्ञान यज्ञात भाग घेण्याचे भाग्य आम्हा सर्वांना लाभले.

नारद भक्ति सूत्रात नारद मुनींनी म्हटले आहे की परमेश्वराच्या कृपेशिवाय महापुरुषांचा संग प्राप्त होत नाही. नक्कीच श्री माणिक प्रभूं ची आम्हा सर्वांवर कृपा आहे म्हणूनच आम्ही या गीता ज्ञान यज्ञात सहभागी होऊ शकलो.

आपण महिनाभर अतिशय मेहनत घेऊन १३,१४व१५ या भगवद्गीतेतील ३ अध्यायातील अनेक वचने आम्हाला समजतील अशा तऱ्हेने अनेक कथा सांगून सोप्या रीतीने वर्णन करून सांगितलेत.

आपली अनेक प्रवचने आम्हाला या भवसागरातून पार व्हायला मदतच करीत असतात. परंतु ह्या अधिक महिन्याची गोष्ट आणखीनच प्रेरणादायी होती.६ कधी वाजतात याची आम्ही वाट बघत असू. आपण आमच्यापासून दूर आहात असे कधी जाणवलेच नाही.

आम्ही आपल्या समोर बसून ज्ञान रसाचे दुग्धपान करीत आहोत असेच वाटत असे.मनात अनेक प्रश्न निर्माण होत असत परंतु आपल्या दुसऱ्या दिवसाच्या प्रवचनात त्याची उत्तरे मिळत असत.

जो आपला उद्देश होता आणि ज्यासाठी आपण एवढी मेहनत घेतली तो आम्ही वाया नाही जाऊ देणार. आम्ही यापुढेही श्रवण, मनन, निदिध्यासन चालूच ठेवू आपला आशीर्वाद मात्र आम्हावर कायम असावा हीच प्रभु चरणी प्रार्थना.

अशाच अनेक प्रसंगांनी आपल्या कडून मिळणारे हे ज्ञानाचे स्त्रोत अखंड चालू राहो हीच प्रार्थना.

कां रे मना अल्लड धावसि तू

कां रे मना अल्लड धावसि तू

टाळुनि गुरुच्या मार्गाला

विसरुनि श्रीगुरु भजनाला

वृथा रमसि भव नादी रे॥१ ॥

 

विषयांच्या नादात अडकुनी

व्यर्थ दवडिसी जीवन हे

गुरुचरणी तू लाग त्वरेंने

जाय समुळ भवव्याधी रे॥२॥

 

मूढ मना किति सांगू आता

धरि तू श्रीगुरु चरणा रे

सिद्धज्ञान गुरु माणिक प्रभु तू

पार करी या दीना रे॥३॥

मी मिथ्या जन बोली

श्री सद्गुरु सिद्धराज माणिकप्रभु महाराजांना ज्यांनी जवळून पाहिले आहे त्यांना माहित आहे कि महाराज बहुधा उघडपणे काही न बोलता संकेतानी आपला संदेश भक्तांना कळवायचे. सद्गुरूंनी उद्गारलेला प्रत्येक शब्द तर मोलाचा असतोच पण कधी-कधी न बोलता ते जे सांगतात त्यांनी आपला उद्धार होऊन जातो. आवश्यकता असते ते त्यांच्या प्रत्येक संकेताकडे लक्ष देण्याची. कित्येकदा शिष्याच्या हिताचा काही संदेश त्या संकेतांत दडलेला असतो. पुष्कळ शिष्यांना असे अनुभव आले असावेत. मला देखील अनेक वेळी असे अनुभव आले आहेत. महाराज प्रत्यक्षात बोललेले आठवत नाही पण निरोप स्पष्टपणे मिळाला. अशीच एक घटना लक्षात राहिली, ती आज आठवते.

शिक्षण संपल्यावर आमच्या वडिलोपार्जित दुकानाची जवाबदारी माझ्यावर पडली. तरीही मी होता होईल तो दत्तजयंती उत्सव चुकवीत नसे. माणिकनगरला निघताना मी मनातल्या मनात प्रभूंना प्रार्थना करीत असे की माझ्या गैरहाजरीत माझं दुकान त्यांनीच सांभाळावे.

असंच एकदा मी माणिकनगरला असताना दुकानात कांहीतरी अडचण आली व मी महाराजांना म्हणालो, ‘‘आता आपणच सांभाळा.’’ महाराजांनी माझ्याकडे फक्त बघितले आणि माझ्या कानात शब्द दुमदुमले, ‘‘एरवी तुझे दुकान कोण सांभाळतो?’’ मी दंग राहिलो. माझा विश्वासच बसेना, हे कसे शक्य आहे? काहीही न बोलता महाराजांनी मला उत्तर दिले. चमत्काराच्या गोष्टी ऐकण्यात आणि प्रत्यक्ष चमत्कार अनुभवण्यात खूप फरक असतो, हे मला तेव्हां कळाले. माझी गोंधळून गेलेली अवस्था महाराज पाहत होते पण महाराजांच्या डोळ्यात पाहाण्याची हिम्मत त्या वेळी मला झाली नाही. पटकन मी वाकलो आणि श्रीजींच्या पायांवर डोके टेकविले.

‘‘एरवी कोण सांभाळतो?’’ खरेंच आहे. आपल्याला आपल्या कर्तृत्वाचा अभिमान असतो आणि वाटत असते की मी सर्व करतोय. पण खरं पाहू गेल्यांस ‘‘कर्ता हर्ता तो करवीता। मी मिथ्या जन बोली। प्रभुविण कोण कुणाचा वाली।।’’.

त्या क्षणीं मला ह्या गोष्टीची जाणिव झाली की आपल्या आयुष्यात आपल्या कळत न कळत कित्येक वेळेला कित्येक प्रसंगात आपले सद्गुरूच आपला सांभाळ करीत असतात आणि आपल्याला ह्याची जाणीव देखील नसते. आपण फक्त मी-मी चा डंका वाजवीत असतो. म्हणून प्रत्येकानी सदैव आपल्या योगक्षेमाची काळजी वाहणार्‍या आपल्या सद्गुरूंचे सदैव आभार मानावेत.

देवा तुझ्या दारी आलो

देवा तुझ्या दारी आलो, तुझ्या दर्शनासी।
जीव झाला वेडा माझा तुला भेटण्यासी।।

रूप तुझे रहावे सदा माझ्या अंतरात।
जन्म माझा जावो सदा तुझ्या स्मरणांत।।

मागतो मी देवा तुला एक वरदान।
मुखी सदा राहो देवा तुझे गुणगान।।

माया मोहाची ही बेडी तोडी भवबंध।
तुझ्या चरणाची सेवा हाचि माझा छंद।।

ठेवी देवा माझ्यावरी कृपेचा तू हात।
तुझ्या दर्शनाने होई चित्त माझे शांत।।

राहो मन माझे तुझ्या भजनांत दंग।
ढोलकीच्या नादी गातो सिद्धाचा अभंग।।

राहो माझ्या ध्यानी मनी प्रभूंचे चरण।
देई मला थोडे तरी ज्ञानाचे ‘किरण’।।

अद्भुत अनुभव

सप्टेंबर २००९ मध्ये अनंत चतुर्दशी च्या २/३ दिवस आधी मी, सौ .स्वाती मोहिले , श्रीरंग चौबळ व सौ .स्मिता अचानक ठरवून माणिकनगरला गेलो. तसे प्रयोजन उत्सव वगैरे काहीच नव्हते. या आधी गणपती काळात कधीही माणिकनगरला गेल्याचे आठवत नाही. गुलबर्गा येथे पोहोचून तेथून return taxi करुन माणिकनगरला गेलो कारण त्याच दिवशी रात्रीच्या हुसैनसागर एक्सप्रेसनी परत निधणार होतो. तसे 3rd AC चे booking पण होते. कां कोणास ठाऊक पण माणिकनगर एकदम शांत भासत होते.

श्री सिद्धराज महाराजांची प्रकृती बरी नसल्याचे समजले. तरी मी व बाळा आल्याचे कळल्यावर श्रीजींनी आम्हाला आपल्या शयनकक्षातच बोलावून घेतले. झोपूनच आम्हाला चरण दर्शन दिले. आम्ही लगेच निघालो कारण प्रकृती खूपच बरी नव्हती.

आम्ही नेहमीप्रमाणे सर्व देवळात दर्शन घेऊन भंडारखान्यांत प्रसाद घेतला. रात्रीच्या ट्रेननी परतायचे होते म्हणून मंदिर परिसरातच रेंगाळत होतो. सहज संध्याकाळी भक्तकार्य कधी होईल याची चौकशी करता ६ च्या सुमारास होईल असे समजले. बाळा ने मला विचारले आपली ट्रेन कितीची आहे? मी टिकिट पाहून सांगीतले ‘‘18.45 म्हणजे 7.45 pm’’

आम्ही भक्तकार्य करुन जायचे ठरवले व ६ पासून वाट पाहू लागलो परंतु महाराजांना खूप त्रास होत असल्याचे व आत्ताच उलटी झाल्याचे समजले. भक्तकार्य कदाचित्‌ होणार नव्हते. आम्ही महाराजांना निघतो म्हणून निरोप पाठवला. परंतु अचानक श्रीजींनी ‘‘मी येतो, थांबा’’ असा उलट सांगावा पाठवला .

महाराज आले, खूप थकवा जाणवत होता पण फक्त आमच्यासाठी त्यानी भक्तकार्य केले प्रसाद दिला, आम्ही चौघे व १/२ ग्रामस्थ हजर होते.त्या नंतर जुजबी बोलणे झाले मी म्हणालो ‘‘आता मुंबई दौरा करा एकदा’’ तेंव्हा ते गूढ हसत म्हणाले -‘‘आता मुंबई?’’

कां कोणास ठाऊक पण आमचा पायच निघत नव्हता, पोट पिळवटून आले होते, मन विषण्ण झाले होते. शेवटी श्रीजी म्हणाले ‘‘अरे तुमची ट्रेन आहे निघा आता.’’ जड अंत:करणाने निघालो, महाराज बसूनच होते, संगमावरुनही ते आमच्या कडे एकटक पहात असल्याचे आम्हाला जाणवले, आम्हा चौघांतही एक भयाण शांतता होती. ही कसली चाहूल आहे हे कळत नव्हते. शेवटी बाळा ने कोंडी फोडली म्हणाला ‘‘आज महाराज काही वेगळेच भासले’’. आम्ही फक्त दुजोरा दिला. त्यातच गुलबर्गा येथे पोहोचलो व किती वाजले ते पाहीले व मी ओरडलोच ‘‘बाळा मी चुकलो 18.45 is 6.45 pm not 7.45 pm आपली ट्रेन गेली.’’ इतक्या वर्षात मी railway time मध्ये कधीही गफलत केली नव्हती कारण तोच माझा व्यवसाय आहे. मग आज हे असे कसे घडले? मी अचंबित झालो .

आता २ बायका मी व बाळा .. and no reservations. सहज main TT कडे गेलो त्यास परीस्थिती सांगीतली तो अचानक म्हणाला मागून chennai exp येते आहे मी ac iii मध्ये 2 berth देतो 2 बर्थ train मध्ये try करा. आम्ही तयार झालो पण चुकलेल्या train चा 50% refund? पैसे फुकट जाणार. तो TC म्हणाला एक काम करा तिकीट मला द्या मी नंतर काउंटर वरुन घेईन तुम्ही मला amount वळती करुन द्या व निघा.

आम्ही पळत 3 no platform वर आलो कारण train आली होती. आता 2 birth and 4 persons. आम्ही coach च्या दारात पोहोचलो तोच train चा tc आला व म्हणाला कीती जण आहात आम्ही सांगीतले 4 persons but only 2 berths we have. तो म्हणाला no problem आत तुमचे जे 2 berth आहेत त्या समोरच्या 2 berth अजून घ्या wadi quota आला नाही. हे सर्व अजब होते. आगाऊ बुकींग करूनही न मिळणारे reservations आयत्या वेळी? Train miss झाल्यावर?

स्वतः आजारी असतानाही श्री सिद्धराज महाराजांनी आमची परतीची सोय मात्र उत्तम केली होती. पण माणिकनगर मधील आजच्या दिवसातील घडामोडींचा व आमच्या मनातील घालमेली चा खरा अर्थ आम्हाला नंतर कळला. कारण….. ते आमचे श्री सिद्धराज माणिकप्रभु महाराजांचे अखेर चे दर्शन होते.

आमचे कारणाशिवाय अचानक माणिकनगर ला जाणे (जणू महाराजांनीच भेटायला बोलावून घेतले). श्री सिद्धराज महाराजांचे अखेरचे दर्शन व महाराजांकडून शेवटचा प्रसाद मिळणे. train चुकून ही विनासायास reservations मिळणे हे सर्व आमच्या वरील श्री सिद्धराज महाराजांचे प्रेम व अखंड आशीर्वाद या शिवाय शक्यच नव्हते. महाराजांचे आशीर्वाद आमच्या पाठी सदैव आहेतच, पण ते आमच्यापाठी आहेत, याची जाणीव सतत होत रहावी, हीच त्यांच्या चरणीं प्रार्थना.